Rozmiar tekstu:
Jednym z istotnych zagadnień nurtujących aktualnie środowisko turystyczne, szczególnie na poziomie regionalnym, jest pytanie: W jaki sposób i w oparciu o jakie kryteria dokonywać oceny działań ROT i LOT organizacji typu non-profit, mających promować turystykę i wspierać jej rozwój?
Tego problemu nie mają podmioty gospodarcze, dla których głównym miernikiem jest efektywność funkcjonowania. W przypadku organizacji społecznych nienastawionych na osiąganie bezpośrednich efektów ekonomicznych sytuacja nie jest tak jednoznaczna. Najczęściej stosowane metody mają charakter uznaniowy opierający się na prostych danych ilościowych dotyczących podejmowanych działań, a nie ich efektów. W branży turystycznej jest to zazwyczaj: liczba zorganizowanych konferencji, stoisk i prezentacji na targach turystycznych czy też wydanych folderów i ulotek lub dziennikarzy przyjętych podczas study-press. Jednak na podstawie tego typu danych ilościowych nie można dokonać rzetelnej oceny organizacji i określić czy realizowano efektywnie czy tylko efektownie założone cele. Dane te nie umożliwiają również wyciągnięcia wniosków pozwalających na doskonalenie funkcjonowania tych organizacji.

Postawione pytanie staje się jeszcze bardziej istotne, jeśli mamy do czynienia z organizacjami finansowanymi z funduszy publicznych mającymi z założenia realizować zadania publiczne. Przykładem takich organizacji są regionalne i lokalne organizacje turystyczne, które zgodnie z zapisami ustawy o Polskiej Organizacji Turystycznej tworzone mają być w celu wspierania i promocji regionalnej i lokalnej gospodarki turystycznej. Zgodnie z założeniami dokumentów strategicznych rozwoju turystyki w Polsce[1] rozwój tego sektora gospodarki w znacznej mierze zależeć ma właśnie od aktywności i efektywności działań tych organizacji.

W procesie funkcjonowania każdego organizmu, aby mógł on sprawnie funkcjonować i się rozwijać, musi istnieć system doskonalenia uwzględniający wyniki przeprowadzanych badań okresowych działania jednostki.

Niezbędnym elementem tego systemu musi być możliwość pozyskiwania informacji o funkcjonowaniu jednostki, ich analizy i wyciągania wniosków w celu dokonywania modyfikacji oraz ulepszeń w pracach każdej organizacji. Potrzeba przeprowadzania ocen funkcjonowania organizacji tego typu co ROT i LOT wynika również z dużego zróżnicowania źródeł finansowania ich działalności. Budżety tych organizacji tworzone są zarówno z funduszy publicznych (budżet państwa i budżety jednostek samorządu terytorialnego), wpłat organizacji pozarządowych, firm komercyjnych, od osób fizycznych, jak i z działalności przynoszącej dochód. Przy tak zróżnicowanej strukturze wpływów bardzo istotną staje się możliwość, a nawet konieczność, sprawnej i rzetelnej okresowej oceny funkcjonowania tych organizacji.
Mając na uwadze powyższe, celowe staje się rozważenie możliwości określenia metody umożliwiającej badanie okresowe ROT i LOT jako organizacji niekomercyjnych typu non-profit, co też stało się tematem niniejszego opracowania.
 

Cele i uwarunkowania ocen okresowych

Na wstępie należy zdefiniować pojęcie oceny działań. Zgodnie z propozycjami wyrażonymi w Słowniku Języka Polskiego[2]:
„Ocena” to:
1)      określenie wartości materialnej czegoś, oszacowanie, otaksowanie, wycena;
2)      wypowiedzenie sądu.

Stąd też„Oceniać” to:
1)      określić wartość materialną czegoś, oszacować
2)      wydać opinię, wypowiedzieć sąd o czymś, o kimś, uznać wartość czegoś, kogoś, zakwalifikować, osądzić, docenić.
 
Powyższe definicje odnoszą się bardzo ogólnie do pojęcia oceny, sytuując ją w sferze materialnej oraz niematerialnej.
Do niniejszego opracowania właściwa będzie druga formuła interpretacyjna odnosząca się do wydawania sądu, a właściwie opinii o czymś lub o kimś.
Próbując zdefiniować pojęcie „ocena działań”, należałoby stwierdzić, że jest to ogólny termin odnoszący się do wielu różnych procesów, w ramach, których organ nadzoru dokonuje oceny działań jednostki podległej. Ujmując sprawę najbardziej ogólnie, możemy wyróżnić dwa rodzaje ocen[3]:
    1. Nieformalną ocenę efektywności: nieustanny proces dostarczania jednostce podległej informacji o efektywności jej działań.
    2. Sformalizowana – systematyczna ocena: procedura oceny efektywności działań badanej jednostki podległej, w wyniku której otrzymuje ona akceptację, bądź nie, dla swojej działalności.
Jeśli proces ten ma charakter stały, to mamy do czynienia z oceną „bieżącą” lub inaczej „monitoringiem”, który ma najczęściej charakter permanentnej, niesformalizowanej obserwacji dokonywanej w trakcie bieżącej współpracy. Ocena nieformalna jest świetnym sposobem zachęcenia władz jednostki podległej do pożądanych zachowań i zniechęcenia do niepożądanych, zanim się one utrwalą.
Jeśli natomiast ocena ta odbywa się w określonych odstępach czasu (najczęściej półrocznych lub rocznych), to mówimy wówczas o tzw. ocenie okresowej mającej najczęściej charakter podsumowujący, w której bardzo często używamy sformalizowanych procedur oraz narzędzi w postaci ankiet i formularzy ocen.
Ogólnym celem całego procesu oceniania jest dostarczenie trafnej i możliwie obiektywnej informacji o sposobie i efektach prowadzonej działalności. Na podstawie uzyskanych wyników podejmowane są następnie określone decyzje zarówno w stosunku do władz jednostki, jak i organizacji (systemu), w którym funkcjonuje.
Dobrze przeprowadzona ocena okresowa oraz właściwie wyciągnięte wnioski umożliwiają[4]:
  • zwiększenie efektywności zarządzania jednostką;
  • określenie dotychczasowego oraz możliwego do osiągnięcia poziomu wydajności;
  • poprawę jakości;
  • dostarczenie informacji koniecznych do planowania i prowadzenia prawidłowej polityki rozwoju;
  • tworzenie racjonalnego systemu wynagrodzeń;
  • określenie mocnych i słabych stron jednostki;
  • ocenę i selekcję osób przeznaczonych do wyróżnień;
  • właściwe motywowanie pracowników;
  • określanie potrzeb szkoleniowych;
  • pomoc w planowaniu karier zawodowych pracowników;
  • zastąpienie subiektywnych, często przypadkowych opinii obiektywnymi kryteriami oceny wyników działań.

Uogólniając powyższe cele szczegółowe możemy wyróżnić dwa podstawowe, szerokie cele oceny wykonywania zadań:
1. Administracyjny – stanowiący podstawę do decyzji personalnych w stosunku do osób odpowiedzialnych za działalność jednostki, takich jak np.: awans, zwolnienie lub zmiana funkcji, podwyżka wynagrodzenia, skierowanie na szkolenie itp.
2.Badawczy, w którym wykorzystuje się do walidacji narzędzi selekcyjnych
i powiązania ich z jakimiś miarami wykonywania pracy. Realizacja tego celu pozwala nam na dokonywanie w przyszłości zmian systemowych oraz w doborze mierników ich oceniania.
 
Omawiając zagadnienie celów przeprowadzania ocen należy uwzględniać dwa punkty widzenia:
1. Popytowy (osób zainteresowanych działalnością jednostki) – dla którego istotna jest ocena możliwości wykorzystania potencjału jednostki dla potrzeb realizacji założonych celów własnych.
2. Podażowy – odnoszący się do funkcji:
a)      monitoringowej, czyli bieżącej oceny poziomu realizowanych działań, ich jakości i realizacji powierzonych zadań;
b)      rozwojowej, czyli oceny potencjalnych umiejętności i możliwości zespołu realizującego oraz określenia jego potrzeb: materialnych, organizacyjnych, szkoleniowych itp.

Reasumując zagadnienie celów można sformułować kilka podstawowych praktycznych celów przeprowadzania ocen, takich jak[5]:
1. Podniesienie poziomu wykonywania zadań.
2. Podejmowanie decyzji dotyczących przyznawania nagród.
3. Motywowanie zespołu realizującego.
4. Rozwój organizacji i jej pracowników.
5. Rozpoznawanie potencjału.
6. Formalny zapis niezadowalającego poziomu działalności.
 
Regularne dokonywanie ocen jest niezbędne w każdej jednostce organizacyjnej. Należy jednak pamiętać, że nie istnieje jeden uniwersalny sposób dokonywania ocen oraz, że użyte metody i narzędzia muszą być każdorazowo indywidualnie dobrane z uwzględnieniem specyfiki zarówno badanej jednostki i jej otoczenia, jak i osób odpowiedzialnych za jej funkcjonowanie: władze, pracownicy, członkowie, decydenci itp.
 
 
Usytuowanie prawne oraz dotychczasowe sposoby oceny funkcjonowania Regionalnych i Lokalnych Organizacji Turystycznych (ROT-LOT)
 
Tworzenie Regionalnych i Lokalnych Organizacji Turystycznych zostało przewidziane
w ustawie o Polskiej Organizacji Turystycznej. W art. 4 ust. 1 tejże ustawy umieszczono zapis mówiący, że do wykonywania zadań z zakresu:
-    promocji turystycznej regionu;
-    wspomagania funkcjonowania i rozwoju informacji turystycznej;
-    inicjowania, opiniowania i wspierania planów rozwoju i modernizacji infrastruktury turystycznej:
-    współpracy z Polską Organizacją Turystyczną
 mogą być tworzone regionalne i lokalne organizacje turystyczne[6],a nadzór nad tymi organizacjami powierzono Ministrowi właściwemu ds. turystyki.
Z zapisów tych wynika, że tworzenie ROT i LOT ma charakter dobrowolny, a ich cele działania określone zostały tylko na poziomie kierunkowym. Zatem szczegółowe cele i zasady funkcjonowania tych organizacji powinny zostać określone w ich statutach. Zapisy te powinny być również zgodne z zasadami określonymi w ustawie „Prawo o stowarzyszeniach”[7]. Jednak zawarte w niej zapisy nie odnoszą się szczegółowo do sposobów oceny i nadzoru nad funkcjonowaniem organizacji powoływanych na bazie tej ustawy. Określają one jedynie walne zgromadzenie członków jako najwyższą władzę organizacji, zobowiązując ją jednocześnie do ustanowienia zarządu i organu kontroli wewnętrznej, czyli komisji rewizyjnej.

Z analizy zapisów obu ustaw wynika, że kwestia dokonywania oceny funkcjonowania Regionalnych Organizacji Turystycznych nie została usankcjonowana prawnie, a jedynie pozostawiona do indywidualnych rozwiązań statutowych lub zwyczajowych.

Obecnie formalną ocenę funkcjonowania ROT LOT dokonuje się na dwóch poziomach:
1. Ocena wewnętrzna– dokonywana przez zarząd ROT LOT, komisję rewizyjną i członków organizacji podczas walnego zebrania członków ROT LOT.
2. Ocena zewnętrzna– dokonywana (jeśli w ogóle) przez jednostki samorządu terytorialnego (urząd marszałkowski, urzędy miast i gmin) dotujące działalność tych organizacji.
W przypadku oceny dokonywanej przez zarząd ROT LOT mamy do czynienia z tzw. samooceną dokonywaną przy okazji sporządzania sprawozdania rocznego z działalności organizacji, co w praktyce sprowadza się do przedstawienia swojej działalności raczej
w kontekście pozytywnym i podkreślania zasług a umniejszania, czy też marginalizowania ewentualnych problemów i nieprawidłowości. W tym kontekście ważną rolę w procesie oceny powinna odgrywać komisja rewizyjna, która jednak najczęściej w swoich sprawozdaniach odnosi się tylko do oceny formalnej pozostawiając ocenę merytoryczną
do decyzji walnego zebrania członków ROT LOT. Takie podejście komisji rewizyjnej
do zagadnienia oceny funkcjonowania danej organizacji wynika najczęściej z zapisów statutowych zobowiązujących ten organ kontroli wewnętrznej przede wszystkim do formalnej oceny realizacji uchwał i przestrzegania zapisów statutowych oraz kontroli nad prawidłowością wydatkowania środków finansowych organizacji. Te dwa sprawozdania: „samoocena” zarządu i „ocena formalna” komisji rewizyjnej są przedstawiane członkom organizacji. Bardzo często członkowie zapoznają się z treścią tych dokumentów dopiero podczas walnego zebrania i na ich podstawie podejmują decyzję o udzieleniu absolutorium zarządowi organizacji.
Bardzo istotną sprawą, na którą należy zwrócić w tym miejscu uwagę jest różnica pomiędzy udzieleniem absolutorium zarządowi a dokonaniem merytorycznej oceny funkcjonowania organizacji.
Celem absolutorium jest ocena zarządu organizacji i jego postępowania, natomiast pełna merytoryczna ocena funkcjonowania to zdiagnozowanie słabych i mocnych stron organizacji, wyciągnięcie wniosków i nakreślenie planów usprawniających jej działalność.

Podobny charakter ma ocena zewnętrzna dokonywana przez urząd marszałkowski i urzędy miast i gmin, czyli „głównych udziałowców” ROT i LOT (ze względu na zadania ustawowe tych organów władzy samorządowej oraz środki finansowe przekazywane do ROT i LOT). Biorąc pod uwagę, iż we wszystkich ROT-ach członkami zarządu są przedstawiciele władz województwa, w większości piastując funkcję prezesa lub wiceprezesa, ocenę tę można porównać do samooceny merytorycznej uzupełnionej o elementy oceny formalnej w szczególności w zakresie poprawności rachunkowej wydatkowanych środków pochodzących z dotacji samorządu regionalnego.
Istotnym aspektem dotychczasowych sposobów oceny ROT i LOT jest dokonywanie jej prawie wyłącznie przez członków tych organizacji, co oczywiście wynika z ich stanu prawnego jako stowarzyszeń. Jednak poprzestanie tylko i wyłącznie na ocenie wewnątrzorganizacyjnej jest błędem zasadniczym. Wynika to zarówno z funkcji, jaką te organizacje powinny pełnić w środowiskach regionalnych i lokalnych oraz ze sposobów finansowania ich działań.
ROT i LOT mimo członkowskiego charakteru nie mogą adresować swoich działań tylko do swoich członków, ale powinny oddziaływać na całe regionalne i lokalne środowiska zarówno w wymiarze gospodarczym, jak i społecznym całego sektora turystyki.
Budżety ROT i LOT są w zasadniczej części zasilane ze środków publicznych i beneficjentem podejmowanych działań nie powinni być tylko członkowie tych organizacji. Dlatego też ocenę działalności ROT i LOT należy rozciągnąć daleko poza grupę formalnych członków tych organizacji.
            Reasumując powyższe rozważania, można powiedzieć, że obecnie mamy do czynienia z sytuacją oceny ROT dokonywaną jednobiegunowo przez stronę „podażową”, tzn. przez jednostki będące bezpośrednio zaangażowane w prowadzenie działalności organizacji.
Inaczej mówiąc, w dotychczasowym systemie skupiamy się bardziej na wyliczaniu podejmowanych działań niż na ocenie efektów, jakie te działania przynoszą lub przynosić powinny.
 
Sposób ten jakkolwiek prosty i „wygodny” posiada bardzo wiele wad. Należą do nich:
  • subiektywizm samooceny, w tym również niebezpieczeństwo przenoszenia
    na jednostkę ocenianą własnych upodobań i wyobrażeń;
  • zawężenie oceny do opinii jednej strony działań;
  • niebezpieczeństwo koncentracji na dobrym zaprezentowaniu się;
  • przygotowywanie oceny dla osiągnięcia celu formalnego np. uzyskania absolutorium lub pozyskania dotacji;
  • brak możliwości bezstronnej oceny efektów podejmowanych działań,
  • możliwość zdominowania działań organizacji przez cele pozamerytoryczne, np. polityczne czy korupcyjne.
Niewiadomą pozostaje ocena „popytowa”, czyli przez beneficjentów podejmowanych działań. Brakuje sprzężenia zwrotnego, czyli informacji czy podejmowane działania opowiadają na zapotrzebowanie środowiska i jakie przynoszą efekty. W tej sytuacji planowanie i podejmowanie trafnych decyzji rozwojowych jest utrudnione lub wręcz niemożliwe.
 
Istota, cele i uwarunkowania ewaluacji
Ewaluacja to słowo pochodzące z języka francuskiego (evaluation) oznaczające „oszacowanie, określenie wartości[8]. W języku angielskim znajdziemy zwrot „to take the value out of activity”, co można przetłumaczyć jako „uświadomienie sobie wartości działań”,
Kolebką badań ewaluacyjnych są Stany Zjednoczone gdzie na przełomie XIX i XX wieku podjęto pierwsze próby zdefiniowania tego zagadnienia.
Obecnie ewaluacja stanowi podstawowe narzędzie badawczo-oceniające – stosowane w polityce strukturalnej Unii Europejskiej. Przedmiotem ewaluacji są przede wszystkim programy operacyjne realizowane z udziałem wkładu finansowego Wspólnoty. W tym kontekście zagadnienie ewaluacji zostało również zdefiniowane w wytycznych Komisji Europejskiej, co znalazło odzwierciedlenie w polskich aktach normatywnych, np. ustawie
z dnia 20 kwietnia 2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju. Narodowa Strategia Spójności 2007–2013 definiuje Ewaluację jako[9]:

„Ewaluacja (Evaluation) – ocena/oszacowanie jakości (stopnia) realizacji programu (tzn. jego faktycznych rezultatów) w stosunku do wcześniejszych założeń (tzn. oczekiwanych efektów). W przeciwieństwie do monitorowania lub kontroli ewaluacja odnosi się do efektów długoterminowych (oddziaływania). Zasadniczym celem ewaluacji jest stale ulepszanie skuteczności i efektywności programów realizowanych przez władze publiczne, Przeprowadzana jest w celu osiągnięcia pozytywnych efektów społecznych i gospodarczych związanych bezpośrednio z danym programem oraz zwiększania przejrzystości i promowania działań podejmowanych przez władze publiczne. Ewaluacja jest wykonywana jako: ewaluacja wstępna, ewaluacja w połowie okresu realizacji oraz ewaluacja końcowa”.

Główną intencją tych uregulowań staje się objęcie procesem ewaluacji wszystkich działań, które są dofinansowane ze środków publicznych. Można zatem powiedzieć,
że ewaluacja jest narzędziem osądu wartości interwencji publicznej dokonanym przy uwzględnieniu kryteriów i standardów (np. jego skuteczności, efektywności, trafności
i trwałości). Osąd dotyczy zwykle potrzeb, jakie muszą być zaspokojone w wyniku interwencji oraz wykreowanych efektów.
Według specjalistów ds. ewaluacji skupionych w Biurze Obsługi Ruchu Inicjatyw Społecznych „ewaluacja stanowi proces dostarczania rzetelnych informacji i opinii na temat tego, czy i dlaczego w wyniku realizacji danego programu czy też działania danej organizacji są osiągane zamierzone i nie zamierzone rezultaty?”[10].
W tym miejscu należy zaznaczyć, że ewaluacja nie ogranicza się do dokonania oceny, ale ma w sobie element osądu rzeczywistości. Rekomendacje i wnioski wynikające z ewaluacji nie są oparte na osobistych standardach czy wartościach, lecz są formułowane w oparciu o standardy, kryteria danej organizacji i środowiska, w którym funkcjonuje. Ewaluacja oparta jest na specjalnie w tym celu zebranych i zinterpretowanych informacjach, dostarczając informacji niezbędnych decydentom do podejmowania trafnych decyzji.
Ewaluacja dotyczy przede wszystkim programów sektora publicznego, których wartość nie jest bezpośrednio weryfikowana przez rynek, jak ma to miejsce w sektorze prywatnym. Działania ewaluacyjne mają wspomagać takie cele, jak[11]:
  • poprawa efektywności i skuteczności interwencji publicznych;
  • zwiększanie przejrzystości oraz promowanie działań podejmowanych przez instytucje publiczne;
  • kształtowanie kierunków działania sektora publicznego;
  • poznawanie mechanizmów i poprawa jakości funkcjonowania programów;
  • określenie wielorakich efektów programu lub działań instytucji;
  • lepsze zaspokojenie oczekiwań (zarówno aktualnych, jak i tych, które z dużym prawdopodobieństwem pojawią się w przyszłości) odbiorców programu i innych zainteresowanych funkcjonowaniem instytucji;
  • rozwój zawodowy osób zarządzających programami/instytucjami;
  • dostarczanie informacji koniecznych do podejmowania decyzji oraz ocena zewnętrzna ze strony instytucji nadzorujących, społeczności oraz opinii publicznej;
  • uzyskanie odpowiedzi na pytania i odniesienie się do krytyki ze strony beneficjentów programu, społeczności lokalnej, nadzoru administracji publicznej, opinii publicznej;
  • pogłębienie odpowiedzialności za program wśród wszystkich zainteresowanych jego funkcjonowaniem i efektami;
  • usprawnienie sposobu funkcjonowania instytucji zarządzającej i nadzorującej program, wzmocnienie i ulepszenie procedur demokratycznych dialogu społecznego, aktywności, podmiotowości itp.
 
Ewaluacja powinna być:
- prowadzona przez podmiot niezależny w stosunku do instytucji zarządzającej programem/organizacją;
- być niezależna, równoległa i z definicji „szersza” od ocen dokonywanych przez realizatora projektu czy władze danej organizacji.
Najbardziej zbliżoną do tej formuły i jednocześnie idealnie nadającą się do oceny organizacji typu ROT LOT jest tzw. ewaluacja demokratyczna[12]:
Ewaluacja demokratyczna to proces badawczy polegający na ocenianiu wartościującym,
w którym sami respondenci (a nie eksperci) wytyczają preferencje normatywne cech uznawanych za wartości w danym kręgu kulturowo-społecznym. Kreowane w dynamiczny sposób standardy ewaluatywne są na danym etapie rozwojowym charakterystyczne dla konkretnej populacji. Ocenianie wartościujące jest strategią odmienną od oceniania sprawdzającego osiągany poziom, a także pełniejszą od oceniania różnicującego grupy, umożliwia bowiem wyznaczenie tego, czy mierzone cechy, właściwości, zjawiska lub procesy są rzeczywistymi wartościami uznawanymi przez kwalifikowaną większość. Społeczny proces ewaluacji ma większą rangę niż opiniowanie autorytarne, pasujące raczej do decyzyjnej fazy zatwierdzania, zwanej walidacją.


Takie podejście do zagadnienia ewaluacji ma szczególne znaczenia dla sektora turystyki i oceny organizacji odpowiedzialnych za wsparcie jej rozwoju. ROT-y i LOT-y prowadzą działania w określonych środowiskach i dla osiągnięcia zakładanych celów muszą zyskać ich akceptację. Działalność ROT i LOT musi być dostosowana zarówno do zakładanych celów ogólnokrajowych, jak i do regionalnych oczekiwań. Włączenie (poza członkami ROTLOT) pozostałych beneficjentów działalności tych organizacji w ich ocenę pozwoli nie tylko na zbadanie opinii respondentów nt. funkcjonowania ROT i LOT, ale również podniesie poziom zaangażowania i pośrednio wiedzy osób i instytucji do których adresowane są działania.
 


[1] Kierunki rozwoju turystyki do 2015 r., op. cit.; Marketingowa strategia Polski w sektorze turystyki w latach 20082015, dokument POT 2008.
[2]Mały Słownik Języka Polskiego, Warszawa, PWN 1969.
[3]James A. F. Stoner, R. Edward Freeman, Daniel R. Gilbert, JR: Kierowanie, Warszawa, PWE 1999.
[4]Małgorzata Sidor-Rządkowska, „Kształtowanie nowoczesnych systemów ocen pracowników”, Oficyna ekonomiczna, Kraków 2000.
[5]Nik Chmiel: Psychologia pracy i organizacji, Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2002.
[6]Cytat z ustawy o POT z dnia 25 czerwca 1999 r. (DzU Nr 62, poz.689 z późn. zm.).
[7]Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (DzU Nr 20, poz. 104, z 1990 r. Nr 14, poz. 86, z 1996 r. Nr 27, poz. 118, z 1997 r. Nr 121, poz. 769 oraz z 1998 r. Nr 106, poz. 668.
[8]Słownik wyrazów obcych, PWN.
[9]Narodowa Strategia Spójności 20072013. Słowniczek pojęć– dokument przyjęty przez Radę Ministrów 1 sierpnia 2006 r.
[10]Paweł Jordan, Katarzyna Sekutowicz: Narzędzie samooceny i rozwoju organizacji pozarządowej, Warszawa, BORIS 2004.
[11]Na podst.: Ewaluacja programów pomocowych – www.parp.gov.pl; Ewaluacja podstawowe informacjewww.funduszestrukturalne.gov.pl.
[12] Ewaluacja – www.pl.wikipedia.org.

zachodniopomorskie pomorskie warminsko-mazurskie podlaskie lubuskie wielkopolskie kujawsko-pomorskie mazowieckie łódzkie dolnośląskie opolskie śląskie małopolskie podkarpackie świętokrzyskie lubelskieSite map

 

Szukaj w serwisie

Newsletter

Newsletter

Gryf Turystyczny 2015

Przydatne serwisy